ሓበሬታ ብዛዕባ ሕማም ኮሮና ቫይረስ Coronavirus Diseases 2019 (COVID-19)

ሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19) ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2019 ኣብ  ዉሃን ትበሃል ኣብ ቻይና ትረክብ ከተማ ጀሚሩ። ኣዝዩ ቁልጡፍ ናይ ምስፍሕፋሕ ባህሪ ሰለዘለዎ ኣብ ውሽጢ 4 ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ግዜ ኣብ ሙሉእ ዓለም ኣስፍሕፊሑ ይርከብ። ከምውጺኢቱ ብሚልዮናት ሰባት በዚ ሕማም’ዚ ክልከፉ ከለዉ ብኣማኢት ኣሸሓት’ወን መይቶም ኣለዉ። እዚ ሕማም እዚ ክሳብ ሕጂ መድሃኒት ወይ ክታበት የቡሉን።

  • ስለምንታይ ኮቪድ-19 (Covid-19) ዝብል ስም ተዋሂብዎ፧

ዓለማዊ ውድብ ጥዕና (WHO) ኣብ 11 ለካቲት 2020 ኣብ ዘሕለፎ ውሳነ እዚ ሕማም እዚ Corona Virus Disease 2019 ናይ’ዚ ኣሕጽሮተ ቃል ድማ Covid-19 ተባሂሉ ክጽዋዕ ወሲኑ።

ስለዚ ኮቪድ-19 ኣሕጽሮተ ቃል ናይ ሕማም ኮሮና ቫይረስ 2019 እዩ።

  • ሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19) ዘምጽእ ቫይረስ እንታይ ይባሃል፧

ንሕማም ኮቪድ-19  ዘምጽእ ቫይረስ ዝተፋላልየ ኣስማት ክወሃቦ ጸኒሑ ኣሎ መጀመርታ ሓድሽ ኮሮና ቫይረስ (novel coronavirus) ዝብል ስም ተዋሂብዎ ኔሩ። ኮሮና ቫይረስ ቅርጺ ናይ ኣክሊል ወይ ዘውዲ (crown) ዝመስል መሸፊኒ ናይ ዘለዎም መጽውዒ ናይ ቡዙሓት ቫይረስ (Family name) ኮይኑ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እንስሳታት ዝርከብ ቫይረስ ኮይኑ ፣ ኣብ ደቂ ሰባት’ውን ከም ጉንፋዕን ካልእ ፍኽስ ዝበለ ሕማማት ላዕለዋይ ሰርዓተ ምስትንፋስ ከኸትል ጸኒሑን ኣሎን።  

ኮሮና ቫይረስ ካብ እንስሳታት ናብ ሰባት ኣብ ዝመሓላለፈሉ ግዜ ግን ኣዝዮ ሓደገኛ ሕማም ታሕተዋይ ስርዓተ ምስትንፋስ የስዕብ። 

ካብ እንስሳታት ናብ ሰባት ተመሓላሊፎም ሓደገኛ ሕማማት ታሕተዋይ ስርዓተ ምስትንፋስ ካብ ዘኸተሉ ሕማማት ኮሮና ቫይረስ ንምጥቃስ :-

  • ሳርስ= severe acute respiratory syndrome (SARS) 
    • ስም ቫይረስ =SARS coronavirus (SARS-CoV) 
    • ኣብ  ቻይና ኣብ 2003 ጀሚሩ
    • ኣብ 26 ሃገራት ተላቢዑ
    • ኣስታት 8000 ሰባት ለኺኺፉ
    • 774 ሰባት መይቶም
  • መርስ= Middle East respiratory syndrome (MERS)
    • ስም ቫይረስ=MERS coronavirus (MERS-CoV) 
    • ኣብ  ሱዑዲ ዓረብ ኣብ 2012 ጀሚሩ
    • ኣብ 27 ሃገራት ተላቢዑ
    • ኣስታት 2500 ሰባት ለኺፉ
    • 886 ሰባት መይቶም
  • ኮቪድ-19 = Corona Virus Disease 2019 (Covid-19)
    • ስም ቫይረስ= severe acute respiratory syndrome coronavirus 2(SARS-CoV-2)
    • ኣብ 2019 ኣብ ቻይና ጀሚሩ
    • ክሳብ ሕጂ ኣብ ልዕሊ 200 ሃገራት ተላቢዑ

ከም’ቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቅሰ ንኮቪድ-19 (Covid-19) ዘምጽእ ቫይረስ ፣ ከምቶም ካሎኦት ኮሮና ቫይረስ ግዳማዊ መሸፈኒኡ ናይ ኣኽሊል (crown) ቅርጺ ስለዘልዎ ኣብ ትሕቲ ኮሮና ቫይረስ ክምደብ ከሎ ፣ ኣብ ደቂ-ሰባት ንመጀመርያ ግዜ ስለዝተራእየ ኣብ መጀመርታ ሓድሽ ኮሮና ቫይረስ (novel coronavirus) ዝብል ስም ተዋህብዎ ኔሩ። 

ጸኒሑ ብዝተገብረ መጽናዕቲ ምስ ንሳርስ (SARS) ዘምጽእ ቫይረስ severe acute respiratory syndrome coronavirus (SARS-CoV) ቡዙሕ ምምስሳላት ስለዝተረክቦ ኣብ 11 ለካቲት 2020  ኣብ ዝተገብረ ውሳነ International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) ዝብሃል  ኣብ ምስያም ኣስማት  ቫይረስ ዝነጥፍ ኮሚተ severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) ዝብል ወግዓዊ ስም ሂብዎ።

2.1. ምትሕልላፍ ካብ ሰብ ናብ ሰብ

ሕማም ኮቪድ-19 ዘምጽእ severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) ካብ ብ ናብ ብ በዞም ዝስዕቡ ይመሓላለፍ:-

  • ምስ ብሕማም ኮቪድ-19  ዝሓመሙ ሰባት ሓቢርካ ኣብ ትነብረሉ፣ ትሰርሓሉ፣ ትማሃረሉ፣ ህዝባዊ መጎዓዝያ ኣብ ትጥቀመሉ ግዜ ርሕትካ ትሕቲ ክልተ (2)ሜትሮ ወይ ትሕቲ 6 ጫማ (feet) ምስ ዝኸውን ብሊሉ ንሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19) ትቃላዕ።    
  • ሕማም ኮቪድ-19  ዝሓመመ ሰብ ኣብ ዝስዕለሉ፣ዝህንጥሰሉን ዝዛረበሉን ግዜ ርሕትና ትሕቲ 2 ሜትሮ ምስ ዝከውን ወይ ኣብ ዑጽው ክፍሊ ምስ እንህሉ ብቐጥታ ናብ ኣፍንጫናን ኣናን ሳንቡእናን ክኣቱ ክእል።                                   
  • ኣብ’ዚ ረባ ግዜ ዝተገብረ መጽናዕቲ ክምዝሕብሮ ሕማም ኮቪድ-19 ዝሓመሙ ሰባት ቅድሚ ምልክታት ናይ’ቲ ሕማም ምርኣዮም ነቲ ሕማም ከማሓላልፉዎ ከም ዝእሉ ይሕብር።
  • ስለ’ዚ ሕማም ኮቪድ-19 ንምክልል ኩሉ ግዜ ርሕቀትና  ካብ ካልኦት ሰባት ልዕሊ 2 ሜትሮ  (ልዕሊ 6 ጫማ)  ክኸውን ይግባእ።
  • Air-conditioner (AC)
  • ሕሙም ኣብ ዝስዕለሉ፣ ዝህንጥሰሉ ወይ ዝዛረበሉ ግዜ ካብ ኣፉን ኣፍንጭኡን ዝወጽ ቫይረስ ዝሓዙ ነጠብጣብ (droplets) ንልዕሊ 2 ሜትሮ ንኽዝርጋሕ AC  ዓቢ ተራ ኣሎዎ።

2.2. ምትሕልላፍ ብዝተበከሉ መሳሪሒታት ወይ ነገራት (surfaces or objects) 

  • ሕማም ኮቪድ-19 ዘለዎ ሰብ ኣብ ዝስዕለሉ ወይ ዝህንጥሰሉ ግዜ  ኣፉን ኣፍንጭኡን ብኢዱ ሸፊኑ ምስ ዝስዕል ወይ ምስ ዝህንጥስ፣ SARS-CoV-2 ዘለዎ ምራቕ (droplets) ካብ ሳንቡኡን ጎሮሩኡን ኣፍንጭኡን ናብ ኢዱ ይዓስሉ።  
  • ስለ’ዚ እዚ ኮሮና ቫይረስ ዘሎዎ ሰብ ብኢዱ ሰላም ምስ ዝብለና ወይ እዚ ሰብ እዚ ዝሓዞም ዝነ ዓይነት መሳርሒ ንሕና ብኢድና ምስእንሕዞም፣ ቅድሚ ኢድና ብማይን ሳናን ምሕጻብና ወይ ኢድና ብኣልኮል (Hand sanitizer) ምጽራግና ገጽና ምስእንትንክፍ እዚ ቫይረስ እዚናብ ኣፋንጫናን ኣፍናን ክኣቱ ዕደል ይረክብ።

 

  • ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ኣብ መብዛሕትኦም ሰባት ፉጹም ምልክታት ሕማም ዘይብሎም ወይ’ዉን ፍኩስ ዝበለ ምልክታት ክህልዎም ከሎ ኣብ ውሑዳት ሰባት ግን ኣዝዩ ቡርቱዕን ሐደገኛን ኮይኑ ናብ ሞት ከብጽሕ ይኽእል።
  • ሓደ ሰብ ን SARS-CoV-2 ምስ ተለዐ ካብ 2  ክሳብ 14 መዓልታት ኣብ ዘሎ ግዜ ነዞም ዝስዕቡ ምልክታት ከርኢ ይኽእል
    • ረስኒ

       

    • ዓል

  

    • ሕጽረት ምስትንፋስ

 

    • ቃንዛ (ናይ ርእሲ፣ ኣፍልቢ ፣ጭዋዳታት)
    • ቁሪቁሪን ምንቅጥቓን
    • ቃንዛ ወይ ምሕርሓር ጎሮሮ (sore throat  or throat irritation)
    • ውጽኣት፣ ተምላስ፣ ዕግርግር ምባል
    • ጠንቁ ዘይተፈልጠ ምክንያት ናይ ምሽታት ወይ ምስትምቓር  ዓቕሚ ምጉዳል 

ካብ’ዞም ኣብ ታሕቲ ተጠሶም ዘለዉ ሓደገኛ ምልክታት ምስ ዝህልው ቀልጥፍካ 911 ደውል

    • ሕጽረት ምስትንፋስ
    • ዘየርጽ ጸቅጢ ወይ ቃንዛ ናይ ኣፍልቢ 
    • ምልክታት ናይ ምጥፋእ ሃዋት ወይ ምፍዛዝ ምስ ተማዕብል
    • ከናፍርካ ወይ ገጽካ ብሰንኪ ሕጽረት ኦክስጂን ናብ ሰማያዊ ሕብሪ ምስ ዝየቕ

ሓደገኛ ምልክታት ምስ ዝህልውካ ተቃላጥፍካ 911 ደውል። 911 ኣብ ትድውለሉ ግዜ ንኦፐሬተር ሕማም ኮቪድ-19 ከም ዘለካ ወይ ክህልወካ ከምዝእል ሓብሮም።እንተኢልኣፍካን ኣፍናጫኻን ብማስክ/ብጨርቂ ዘተሰርሐ ማስክ ወይ ሻርባ ብምሽፋን ንሎኦት ንኸይሓሙ ተኸላኸለሎም። 

  • ንነብስኻን ንኻልኦትን ካብ ሕማም ኮቪድ-19 ብኸመይ ትካላኸል ፧

4.1. ኣእዳውካ ደጋጊምካ ብማይን ብሳና ተሓጸብ

  • ካብ ስራሕ ምስተመለስካ፣ ምስ ሰባት ተሓዊስካ ጸኒሕካ ምስተፈላለኻ፣ ምስ ስዓልኻ፣ ህንጥሾ ምስበልካ፣ ናይ ሓባር ማዕጾ፣ ኢሊቨተርን ካሎኦት መሳርሕን ድሕሪ ምትንካፍ ኣእዳውካ ብማይን ሳምናን ንኣስታት 20 ካልኢት  ደጋጊምካ ተሓጸብ።

  • ማይን ሳምናን ክትረኽብ እንተዘይኺኢልካ እንተዋሓደ 60% ኣልኮል ዘለው ሳኒታይዘር (Hand sanitazer) ተጠምካ ኢድካ ኣጽርዮ። ክሳብ ዝነቅጽ ኣብ ኩሉ ክፋል ኣእዳውካ ኣሕብሮ።
  • ክሳብ ኢድካ ብማይን ሳምናን ትሕጸብ ኣፍንጫን፣ ዓይንን ገጽካን ካብ ምሓዝ ተቆጠብ።

4.2.  ኣብ ጥቓ ዝሓመሙ ሰባት ኣይትቕረብ

  • ብዝተኻእለ መጠን ኣብ ጥቓ ዝሓመሙ ሰባት ኣይትቕረብ
  • ክሳብ ለበዳ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ዝጎደል ብዝተኻእለ መጠን ካብ ገዛኻ ኣይትውጻእ
  • ካብ ካሎኦት ሰባት ርሕቐትካ ሓሉ
  • እንተዋሓደ 2 ሜትሮ ወይ 6 ጫማ ካብ ካሎኦት ሰባት ርሓቕ
  • ኣይትረስዕ ሕማም ኮቪድ-19 ዝሓመሙ ሰባት ምልክታት ከየርኣዩ ከመሓላልፉ ከም ዝኽእሉ

4.3. ምስ ካሎኦት ሰባት ኣብ እትሕወሰሉ ግዜ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ሸፍኖ

  • ኣይትረስዕ ምልክታት ናይ ሕማም ኮቪድ-19 ከየርኣኻ ንኻሎኦት ሰባት ከተማሓላልፍ ትኽእል ኢኻ 
  • ምስ ህዝቢ ኣብ እትሕወሰሉ ግዜ ኣፍካን ኣፍንጫኻን እንተረኺብካ ብማስክ (face mask) ወይ ካብ ብጨርቂ ዝተሰርሐ ማስክ ሸፍኖ
  • ካብ ጨርቂ  ዝተሰርሐ ማስክ ንህጻናት ትሕቲ 2 ዓመት ዝዕድሜኦም ዉሑስ ስለዘይኮነ ኣይትጠቐመሉ
  • ካብ ጨርቂ  ዝተሰርሐ ማስክ ንናይ ምስትንፋስ ጸገም ዘለዎም ሰባት ፣ከምኡውን ኣብ ሃለፍታ ዘለዉ ሰባት ዉሑስ ስለዘይኮነ ኣይትጠመሉ 
  • ካብ ጨርቂ ዝተሰርሐ ማስክ ተጠቂምካ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ብምሽፋን ንካልኦት ሰባት ጥራይ ኢኻ ትከላኸለሎም።
  • ብዝተኻእለ መጠን ንሰብ ሞያ ጥዕና ከገልግል ኢሉ ዝተሰርሐ ማስክ N95  ዘይምጥቃም (ዋሕዲ ሰለዘሎ)
  • ካብ ጨርቂ ዝተሰርሐ ማስክ  መተካእታ ናይቲ ቀንዲ መካላኸሊ ሕማም ኮሮና ቫይረስ  ኣይኾነን።  ስለዚ ርሕቀትካ ምሕላው ፣ኣእዳውካ ብሳምና ምሕጻብን ኣብ ገዛ ምጽናሕ’ውን ቀጽሎ።

4.4.  ሓበሬታ ብዛዕባ ዝተፋላለዩ ዓይነታት ናይ ገጽ መሸፈኒ ማስክ

         ቅድሚ ዝተወሰነ ግዜ ማስክ ኣይድልን’ዩ ክበሃል ጸኒሑ ፣ ኣብዚ ግዜ’ዚ ግን ስለምንታይ’ዩ ኩሉ ሰብ

    ማስክ ክጥቀም ከምዘለዎ ዘገድድ ሕጊ ዝወጽእ ዘሎ፧ 

ኣብዚ ቐረባ ግዜ ዝተገብረ መጽናዕታት ከምዘርእዮ:-

  •  ልዕሊ 25 ሚእታዊት ሕሙማት ምልክታት ከምዘየርእዩ፣ ከምዝሓመሙ ከይፈለጡ ከምዝሓውዩ፣ እንተኾነ ግን ንካልኦት ሰባት ከምዘመሓላልፉ ይሕብር (silent or asymptomatic transmission)
  • ቡዙሓት ሑሙማት’ውን ምልክታት  ከርእዮ ቅድሚ ምጅማሮም ነዚ ሕማምዚ ናብ ካልኦት ከምዘመሓላልፍዎ ይሕብር (pre-symptomatic transmission)
  • ሕማም ኮቪድ ዝሓመመ ሰብ ኣብ ዝስዕለሉ ወይ ዝህንጥሰሉ ግዜ ማስክ እንተዘይተጠቂሙ SARS-CoV-2 ዝሓዘ ነጠብጣባት (droplets) ክሳብ 2 ሜትሮ ክጓዓዙ ከምዝክእሉ፣ ኣብ ኣየር ንዝተወሰን ግዜ ከንሳፍፍ ከምዝክእል’ውን  ይሕብር።

    ስለዚ ኣብ ርእሲ’ቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ መካላኸሊ ሜላታት፣ ኩሉ ሰብ (ዝሐመሙን ዘይሓመሙን) ማስክ ብግብእ ምስ ዝጥቐሙ  ምስፍሕፋሕ እዚ ሕማምዚ ኣዝዩ ክጎድል ይክእልዩ።  

ዝኾነ ዓይነት ናይ ገጽ መሸፈኒ (ማስክ) እንዳተጠቐምካ ነዞም ኣብ ታሕቲ ተጠቒሶም ዘለዉ ቀንዲ መከላኸሊ ሜላታት ሕማም ኮቪድ-19 ቀጽሎም :-

    • ብዝተኻእለ መጠን ካብ ገዛኻ ዘይምውጻእ
    • ካብ ካልኦት ሰባት ልዕሊ 2 ሜትሮ ምርሕሓቅ
    • ኢድካ ብማይን ሳምናን ደጋጊምካ ምሕጻብ
    •  ማይን ሳምናን ኣብዘይትረኽበሉ ግዜ ብልዕሊ 60% ኣልኮል ዘለዎ hand sanitizer ኢድካ ምጽራይ 

ብዙሓት ዓይነት ማስክ ኣለዉ፣ ኣንባቢ ብቀሊሉ ንኽርደኦ ብምባል ኣብ 4 ተከፊሎም ቀሪቦም ኣለዉ።

ሀ . N95 Mask

  • N95 ሰለስተ (3)  ቀጸላታት ዘለዎ ማስክ ኮይኑ  ፣ ኣብ ኣየር ከንሳፉፉ ንዝኽእሉ ካብ100nm  ክሳብ 300nm ሰንታቒት ዘለዎም ኣዝዮም ደቀቕቲ  ቫይረስ ፣ ባክተርያ፣   ናይ ፋብሪካታት ትክን ዶሮናን ንልዕሊ 95 ሚእታዊት  ከሕልፎም ኣይክእልን’ዩ። 
  • ንሕማም ኮቪድ-19  ዘምጽእ SARS-CoV-2 :  125nm  ሰንጣቒት ኣለዎ፣ ስለዚ N95 ማስክ ብጉብእ እንተተጠቂምናሉ ኣስታት 95 ሚእታዊት ክኸላኸለልና ይኽእል።
  • ኣብ ሆስፒታል ዝሰርሑ ሰብ ሞያ ጥዕና N95 ማስክ ቅድሚ ምጥቃሞም እቲ ዝጥቀምሉ N95 ማስክ ዓቀኑ ማዕሪኦም ምኻኑን ኣብ ገጾም ብጽቡቅ ክምዝገጠመን ንምርግጋጽ Fitting and sealing test ዝብሃል መርመራ ይግበረሎም።
  • ስለዚ N95 ማስክ ካብ ኮቪድ-19  ክከላኸለልና ምእንቲ ዓቀኑ ማዕረና ክኸውን ኣለዎ፣ ከምኡ’ውን  ኣብ ገጽና ብጽቡቅ ክጠብቕ ኣለዎ።
  • እንተኾነ ግን N95 ማስክ ኣዝዩ ክቡርን ኣብ ዕዳጋ ብቀሊሉ ዘይርከብን ኣብ ርእሲ ምኻኑ ሰብ ሞያ ጥዕና ብዋሕዲ N95 ማስክ ይሽገሩ ሰለዘልዉ፣  ካልኦት ዓይነት ማስክ ክንጥቀም ኣለና።
  • ብመሰረት ሓበሬታ CDC ዋሕዲ N95 mask ስለዘሎ ፣ እዚ ማስክ’ዚ ነቶም ኣብ  ቅድመ-ግንባር ሕሙማት ኮቪድ-19 ዝሕክሙ ዘለዉ ሰብ ሞያ ጥዕና ንኽጥቀምሉ ክንጫሮቶም የብልናን ።

ለ.  Dust mask (ዶሮናን ትክን ንምክልኻል ዘገልግሉ ማስክ)

  • እዚ ዓይነት ማስክ’ዚ ካብ ደሮናን ዝተበከለ ኣየርን ንምክልኻል የገልግል። 
  • እዚ ዓይነት ማስክ  ናብ ውሽጢ ኣካላት ዝኣቱ ኣየር ካብ ደሮና፣ ትኪ፣ ቫይረስ፣ባክተርያን ካልእን  ኣጻርዩ ከሕልፍ ከሎ ፣ እንተኾነ ግን ካብ ወሽጢ ኣካላት ናብ ደገ ዝወጽእ ኣየር በቀሊሉ በቲ ከፋት መጻረዪ (valve) ከምዝሓልፍ ይግብሮ። 
  • ስለ’ዚ ነዚ ዓይነት ማስክ ካብ ሕማማት ንምክልኻል ኣብ ንጥቀመሉ ግዜ ነቲ ተጠቒምሎም ዘሎ ሰብ እምበር ነቶም ኣብ ከባቢኡ ዘለዉ ሰባት ቡዙሕ ኣይካላኸልን እዩ። እቲ ተጠቒምሎም ዘሎ ሰብ ሓሚሙ ምስ ዝህሉ ኣብ ከባቢኡ ንዝርከቡ ሰባት ብቐሊሉ ነቲ ሕማም ከማሓላልፎ ይክእል። ምክንያቱ በቲ ከፋት መጻረዪ (valve) ዝኣቱ ኣየር እምበር ዝወጽእ ኣየር ኣየጻርን’ዩ።

ሐ.  Surgical Masks (Face Masks)

  • እዚ ማስኪ’ዚ ከምቲ ስሙ ዝሕብሮ ሓካይም ኣብ ግዜ መጥባሕቲ ዝጥቀሙሉ ማስክ ኮይኑ ፣
  • ሓካይምን ነርሳትን ኣብ ዝስዕልሉ፣ዝህንጥስሉ፣ ዝዛረብሉ ግዜ ካብ ኣፎምን ኣፍንጭኦምን ዝወጽእ ባክተርያን ቫይረስን ዝሓዘ ምራቕ ወይ ነጠብጣብ (droplets) ናብ’ቲ መጥባሕቲ ዝገብሩሉ ዘሎ ዝተከፍተ ቁስሊ ንኸይኣቱ ይካላኸል።
  • ብኣንጻሩ ካብ ሕሙማት ክመጽእ ዝክእል ዝተፍላላየ ፈሳሲ ንሓካይምን ንነርሳትን  ይከላኸለሎም።
  • ካብ ኣዝዮም ደቀቕቲ ጀርምታት (ቫይረስ፣  ባክተርያ ወዘተ) ከም N95 ማስክ ብዙሕ ክኸላኸል ኣይክኽእልን’ዩ፣ምክንያቱ ኣዝዩ ረቂቕ ኣብ ርእሲ ምኻኑ ብጽቡቕ ኣብ ገጽ ኣይጠብቅን’ዩ።
  • እንተኾነ ግን ብሕማም ኮቪድ-19 ወይ ጉንፋዕ ዝሓመሙ ሰባት ብጉቡእ  ምስዝጥቀምሉ  ኣብ ዝስዕልሉ ፣ዝህንጥስሉ፣ ዝዛረብሉ ግዜ ካብ ኣፎምን ኣፍንጭኦምን ዝወጽእ  ቫይረስ  ዝሓዘ ምራቕ (droplets) ንኸይዝርጋሕ ይከላኸል፣ ከምውጺቱ ንኻልኦት ሰባት ንከይሓሙ ይከላኸል። 
  • ኩሉ ሰብ (ዝሓመሙን ዘይሓመሙን) ማስክ ምስ ዝጥቀሙ ፣ ሕማም ኮቪድ-19 ናይ ምትሕልላፍ ሰንሰለት ክብተኽ ይኽእልዩ። ከምውጽ ኢቱ ምስፍሕፋሕ ሕማም ኮቪድ ከጉድል ይክእል።

መ.  ካብ ጨርቂ ዝስራሕ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን (Home made cloth mask) 

  • ደሪብካ ወይ ክልተ ቀጸላ ዘለዎ ጌርካ ስፈዮ። 
  • ንዝበለጸ ውጺኢት እትጥቀመሎም ጨርቂ ካብ ጡጥን (cotton) ካልእ ዓይነት ዝተሰርሐ ጨርቂን ደሪብካ ተጠቀም። 
  • ምስ ተጠቀምካሎም ቀቐልጢፍካ ብውዑይ ማይን ሳምናን ሕጸቦም።
  • ካብ ጨርቂ ዝስራሕ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ብሕማም ኮቪድ-19፡ ዝሓመሙ ሰባት ኣብ ዝስዕልሉ፣ዝህጥስሉ ወይ ዝዛረብሉ ግዜ ካብ ኣፎምን ኣፍንጭኦምን ዝወጽእ ቫይረስ ዝሓዘ ምራቕ  ወይ ነጠብጣብ (droplets)  ናብ ካልኦት ሰባት ንኸይበጽሕ ይከላኸል። ከምውጽኢቱ ምስፍሕፋሕ ሕማም ኮቪድ-19  ከጉድል ይክእል።
  • ኣብዚ ቀረባ ግዜ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ ካብ ጨርቂ ደሪብካ ዝስራሕ ማስክ ካብ ሕማም ኮቪድ ናይ ምክልኻል ብቕዓቱ ማዕረ ወይ ድማ ልዕሊ surgical mask/face mask  ሙኳነ ተረጋጊጹ ኣሎ።
  • ኩሉ ሰብ ምስ ካልኦት ሰባት ኣብ ዝሕወሰሉ ግዜ ብጨርቂ ዝተሰርሐ ማስክ ክጥቀም ከምዘለዎ ማእከል ምቑጽጻርን ምክልኻልን ሕማማትን (CDC)፣ ዓለማዊ ውድብ ጥዕናን (WHO) ይመክሩ።
  • ኩሉ ሰብ (ዝሓመሙን ዘይሓመሙን) ማስክ ምስ ዝጥቀሙ ፣ ሕማም ኮቪድ ናይ ምትሕልላፍ ሰንሰለት ክብተኽ ይኽእልዩ።

ቅኑዕ  ኣገባብ ኣጠቃቕማ ማስክ

  • ዝኾነ ዓይነት ማስክ ንትሕቲ ክልተ ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናትን፣ ከምኡ’ውን ናይ ምስትንፋስ ጸገም ምስ ዘጋጥሞም ብ ኢዶም ነቲ ተጠቂመምሉ ዘለዉ ማስክ ክኣልዩ ዘይክእሉ ሳባት ዉሑስ ስለዘይኮነ ኣይትጠቐመሉ።  
  • እቲ ብቀሊሉ ዝጠዋወ ካብ ኣሉሚኑም ወይ ፕላስቲክ ዝስራሕ ኣብ ላዕለዋይ ክፍል ናይ ማስክ ጠቢቁ ዝርከብ ኩሉ ግዜ ኣብ ላዕለዋይ ክፍል ገጽ/ ኣፍንጫ ክኸውን ኣለዎ።
  • ኣብ ኣፍንጫኻን ከባቢ ኣፍንጫኻን ከፋት ንኸይህሉ ፣ ነቲ ካብ ኣሉሚኑም ወይ ፕላስቲክ ዝስራሕ ክፍል ናይ ማስክ ኣብ ኣፍንጫ ኣጸቢቁ ከምዝሕዝ ግበሮ
  • ኣፍን ኣፍንጫን መንከስን ምሉእ ብምሉእ ክሽፈን ኣለዎ
  • ብዝተኻእለ መጠን  ቀቐልጢፍካ ሓድሽ ማስክ ቀይር
  • ብጨርቂ ዝተሰርሐ ማስክ ቀቐልጢፍካ ብውዕይ ማይን ሳምናን ሕጸቦ

ኣስተወዕል:

  • ማስክ ቕድሚ ምጥቓምካ ኢደኻ ብማይን ሳምናን ተሓጸብ 
  • ኢድካ ብረስሑ ከሎ ተጠቒምኻሉ ዘለኻ ማስክ ብፍጹም ኣይትሓዞ 
  • ቅድሚ ማስክ ምውጻእኻ ኢደኻ ብማይን ሳምናን ተሓጸብ 

ኣስተወዕል:

ዝኾነ ዓይነት ናይ ገጽ መሸፈኒ (ማስክ) እንዳተጠቐምካ ነቶም ቀንዲ መከላኸሊ ሜላታት ሕማም ኮቪድ-19 ቀጽሎም :- 

  •    ካብ ገዛኻ ዘይምውጻእ 
  •    ካብ ካልኦት ሰባት ልዕሊ 2 ሜትሮ ምርሕሓቅ 
  •    ኢድካ ብማይን ሳምናን ምሕጻብ 

4.5. መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ኣብ ዘይህልወካ ግዜ ነዞም ዝስዕቡ ኣገባባት ተጠቀም

ኣብ ትስዕለሉን ትህንጥሰሉን  ግዜ መሸፈኒ ማስክ ናይ ኣፋን ኣፋንጫን ምስ ዘይህልወካ ነዞም ዝስዕቡ ኣገባባት ተኸተል:-

  • ገጽካ ናብ ውሽጣዊ ኩርኒዒት ኢድካ ጠዊካ ስዓል ወይ ሃንጥስ 

  

  • ወይ ድማ  ኣፍካን ኣፍንጫኻን ብመንዲል ወይ ቲሹ ሸፊንካ ምስዓል ወይ ምህንጣስ፣  ዝተጠቐምካሉ መንዲል ወይ ቲሹ ብኡ ንብኡ ጉሓፎ ።
  • ኣእዳውካ ብማይን ሳምናን ን 20 ካልኢት ተሓጸብ
  • ማይን ሳምናን ኣብ ዘይትረኽበሉ ግዜ ኢድካ ብልዕሊ 60 ሚእታዊት  ኣልኮል ዘለዎ ናይ ኢድ መጽረዪ (hand sanitizer) ተጠቒምካ ክሳብ ዝሃፍፍ ኣብ ኩሉ ኣጻብዕትካ  ኣሕብሮ።

4.6.  ብቀጻሊ ትሕዞም መሳሪሒታት ምጽራይ 

  • ብተደጋጋሚ ብኢድካ ትሕዞምን ትትንክፎምን ከም ጣውላ፣ ማዕጾ፣ ናይ ልቺ መጥፍእን መወልዕን፣ ተለፎን፣ ዓይኒ ምድሪ፣ ባኞን  ካልኦትን  ቫይረስ ክቐትል ብዝኽእል ከሚካል (disinfectant) ተጠቒምካ ብተደጋጋሚ ኣጽርዮም።

4.7.   ካብ ሕማማት ናይ ምክልኻል ዓቕምኻ ምሕያል

 እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቅሱ መካላኸሊ ሜላታት እቲ ቫይረስ ኣብ ኣካላትና ንኸይ ኣቱ ኾይኑ፣ እቲ ቫይረስ ናብ ኣካላትና ሓንሳብ ምስ ኣተወ  መድሃኒት ይኹን ክታበት ስለዘይብሉ ኣካላትና ጥራይዩ ነቲ ቫይረስ ክቃለሶ ዝግደድ።

ስለ’ዚ ንሕማም ኮቪድ ኣካላትና ብጽቡቅ ምእንቲ ክቃለሶ ነዞም ዝስዕቡ ነጥብታት ብምግባር ካብ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕምና ነሕይሎ።

    • ሕዱር ሕማማት ምስ ዝህልወካ መድሃኒትካ ብስሩዕ ውሰድ
    • ዝተማጣጠነ መግቢ ተመገብ
    • ኣካላዊ ምንቅስቓስ ግበር (150 ደቂቅ ኣብ ሰሙን= 30 ደቂቅ መዓልታዊ ን 5 መዓልቲ)
    • እኹል ፈሳሲ ውሰድ (>2 ሊትሮ ማይ ንመዓልቲ ስተ)
    • እኹል ዕረፍቲ ውሰድ ( እንተወሓደ 7-8 ስዓት ኣብ መዓልቲ ደቅስ)
    • ብዝተካእለ መጠን ስነ ኣእምራዊ ጸቕጥን ጭንቀትን  ዘስዕቡ ነገራት ኣወግድ።

ክሳብ ሕጂ ተኣኪቡ ብዘሎ ሓብሬታ እዞም ዝስዕቡ ክፋል ሕብረተስብ ንሕማም ኮቪድ-19  ኣዝዮም ዝተቓልዑ ኮይኖም ኣለዉ:-

  • ብዕድመ ልዕሊ 65 ዓመት ዝኮኑ
    • ዕድመ  እንዳወሰኸ ኪኸይድ ከሎ ናይ ሞትን  ብጹኑዕ ናይ ምሕማምን ተኽእሎኦም እንዳወሰኸ ይኸይድ
  • ብሓባር ኣብ  መእለይ/መናብዪ  ዓበይቲ ዝነብሩ 
  • ሕዱር ሕማም ስርዓተ ምስትንፋስን ኣዝማን  ዘለዎም
  • ሽጋራ፣ ሓሽሽ፣ ሹሻ ዘትክኹ
  • ሕማም ሽኮርያ ዘለዎም  (ጉቡእ ምክትታል ዝጎደሎ መጠን ሽኮር ኣብ ደም)
  • ሕዱር ሕማም ልቢ ዘለዎም 
  • ናይ ምክልካል ዓቅሞም ዝተዳኸመ : ንኣብነት:-
    • ኤች ኣይቪ ኤይድስ ዘለዎም 
    • መድሃኒት ናይ መንሽሮ  ዝወስዱ 
    • ካብ ካልኦት ሰባት ኣንጉዕ ወይ ክፍሊ ኣካላት ዝተቐበሉ
    • ንስርዓተ ምክልካል ናይ ኣካላትና ዘዳክሙ መድሃኒት(steroids)ንነዊሕ ግዜ ዝወሰዱ ዘለዉ
  • ኣዝዮም ከሳዓት ሰባት (body mass index of 40 or higher)
  • ሕዱር ሕማም ኩሊት ዘሎዎም (people on dialysis=ምሕጻብ ኩሊት ዝግበረሎም ዘሎ)
  • ሕዱር ሕማም ጸላም ከብዲ ዘሎዎም 

 

5.2. ልዕሊ 65 ዓመት ዝዕድሚኦምን ሕዱር ሕማማት ዘለዎም ሰባት ክገብርዎ ዝግባእ ጥንቃቐታት

ካብ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ንምክልካል ነዞም ዝስዕቡ ጥንቃቀታት ምግባር።

  •  ኣገዳሲ እንተዘይኮይኑ ካብ ገዛኻ ዘይምውጻእ
  • ኢድካ ብማይን ሳምናን ምሕጻብ
  • ኢድ ን ኢድ ሰላም ዘይምብህሃል
  • ኣብ ገጽ ወይ መንኲብ ዝግበር ምስዕዓም ምውጋድ

  • እዚ ለበዳ ክሳብ ዝጠፍእ በጻሕቲ ምውጋድ ወይ ዘይምፍቃድ ፣ ንስካውን ንኻልኦት ዘይምብጻሕ              
  • ክሳብ እዚ ለበዳ ሕማም ኮቪድ-19 ዝጠፍእ ናብ ኣብያተ-ጸሎት፣ መርዓ፣ ጥምቀት፣ ውራይ፣ሓዘን ወዘተ ዝግበር ምትእኽኻባት ምውጋድ
  • ምስ ካልኦት ሰባት ኣብ ትሕወሰሉ ግዜ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ምጥቃም

 

  • ርሕቀትካ ካብ ኻልኦት ሰባት ልዕሊ 2 ሜትሮ ክኸውን ይምረጽ
  • ኣብ ገዛኻ ዝርከቡ ብቐጻሊ ዝተሓዙ መሳሪሕታት ( ንኣብነት ከም ጣውላ፣ ማዕጾ፣ ናይ ልቺ መጥፍእን መወልዕን፣ ተለፎን፣ ዓይኒ ምድሪ፣ ባኞን…ወዘተ) መዓልታዊ  ንቫይረስ ዝቐትል ከሚኻል (disinfectant) ተጠቒምኻ ኣጽርዮም
  • ምስ ዝሓመመ ሰብ ኣይትታሓወስ
  • ብሱሩዕ ትወስዶም መድሃኒት ቀጽሎም ምስ ዝውዱኡ ምስ ሓኪምካን ብዓል ሞያ ፋርማስን ተዛራረብ
  • ኣስቤዛ ወይ ካልእ ኣገደስቲ ሃለኽቲ ነገራት ንምግዛእ ሓገዝ ካብ ካልኦት ሰባት ሕተት
  • ምስ ሓኪምካ ዘለካ ቆጸራ ኣብ ክንዲ ብኣካል ናብ ሆስፒታል ትኸይድ ብዝተኻእለ መጠን ብተሌፎን ወይ ብቪዲዩ ክትገብሮም ይምረጽ
  • ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ምስ ዝህልወካ ብቑልጡፍ ምስ ሓኪምካን ኣብ ጥቓካ ትርከብ ትካል ጥዕናን ተዛራረብ 

መብዝሕትኦም ሳባት ፎኪስ ምልክታት ጥራይ’ዮም  ዘርእዩ። እዞም ፎኪስ ምልክታት ዘለዎም ሰባት ኣብ ገዞኦም ነብሶም ብምእላይ ክሓውዩ ይኽእሉ እዮም። (ንዝያዳ ሓበሬታ እንተ ሓሚምካ ኣብ ገዛካ ንነብስካ ብከምይ ትኣሊ ዝብል ኣብ ገጽ 17፣ ቁጽሪ 8 ተወከስ) 

እንተኾነ ግን ዘየቓርጽ ረስንን ስዓልን ዘርኣዩ ሰባት ምልክታት ከቢድ  ሕማም ኮቪድ-19 ክኸውን ስለዝኽእል ዕቱብ ሕክምናዊ ምክትታል የድልዮም።

እቶም ሓደገኛ ምልክታት (ብዛዕባ ሓደገኛ ምልክታት ዝምልከት ኣብ ገጽ 6 ፣ ቁጽሪ 3 ተወከስ) ዘርእዩ ሰባት ግን 911 ብምደዋል ናብ ሆስፒታል ብህጹጽ ኪኸይዱ ይግባእ። 

 

 

  • መረመራ ብዛዕባ ሕማም ኮቪድ-19 

ትካላት ጥዕና ናይ ምምርማር ዓቕመን ካብ ግዜ ናብ ግዜ እንዳወሰኸ ይኸይድ እኳ እንተሃለወ፣ ምስ’ቲ ዘሎ ሕጽረት መመርመርን ብዝሒ ክምርመር ዝደሊ ሰብን ኣብ ግምት ብምእታው ንኹሉ ምምርማር ኣይተኻእለን። 

  • መን ክምርመር ይግበኦ፧

በዞም ዝስዕቡ ምኽንያታት ንኹሉ ሰብ መርመራ ናይ ሕማም ኮቪድ-19  ምግባር ኣዳልይነት የብሉን፣ 

    • ሕጽረት ናይ መመርመሪ መሳርሒ ስለዘሎ
    • መብዛሕቶኦም ብሕማም ኮቪድ-19  ዝሓመሙ ሰባት ፎኪስ ምልክታት ጥራይ ሰለዘርእዩ፣ ኣብ ገዞኦም ንነብሶም ብምእላይ ኽሓውዩ ስለዝኽእሉ:
    • ክሳብ ሕጂ ነዚ ሕማም’ዚ ዝፍውስ ዝኾነ መድሃኒት ስለዘየለ፣ 
    • እንተኾነ ግን ንኹሎም ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ዘለዎም ሕሙማት ብቕልጡፍ መርመራ ምግባር፣ ምስፍሕፋሕ ናይዚ ሕማም’ዚ ኣብ ምዕጋት ኣዝዩ ልዑል ተራ ኣለዎ። ምክንያቱ ምስ ሕሙም ናይ ቀረባ ርክብ ንዝነበሮም ሰባት ብቕልጡፍ ኣብ ምርካብን ምምርማርን  ዓቢ ተራ ስለዘለዎ። ስለዚ ጥቕምታት መርመራ ምግባር ካብ ነቲ ሕሙም ንላዕሊ ነቶም ኣብ ከባቢኡ ዝነብሩ ሕብረተሰብ ዝለዓለ ጥቕሚ ኣለዎ። 
  • ክትምርመር ምስ እትደሊ እንታይ ክትገብር ኣለካ፧
    • ምልክታት  ሕማም ኮቪድ-19 ምስ ዝህልወካ’ሞ  ክትምርመር ምስእትደሊ ኣብ ከባቢኻ ናብ ዝርከብ ትካል ጥዕና ወይ ንሓኪምካ ደውል
    • ትካላት ጥዕና ናይ ምምርማር ዓቕመን ካብ ግዜ ናብ ግዜ እንዳወሰኸ ይኸይድ እኳ እንተሃለወ፣ ናይ መርመራ ዕድላት ንምርካብ  ኣጸጋምን በዳህን ኮይኑ ኣሎ።
  • መርመራ ምስ ገበርካ እንታይ ክትገብር ኣሎካ
    • ናይ ላባራቶሪ ውጽኢት ሕማም ኮቪድ-19 ኣለካ (positive) ዝብል ምስ ዝኸውን እንተ ሓሚምካ እንታይ ኽትገብር ኣሎካ  ንዝብል ሓብሬታ ኣብ ገጽ 17፣ ቁጽሪ 8 ተወከስ።
    • ናይ ላባራቶሪ ውጽኢት ሕማም ኮቪድ-19  የብልካን (negative) ዝብል ምስ ዝኸውን፣መርመራ ኣብ ዝተገብረልካ ግዜ ካብቲ ሕማም ነጻ ኔርካ  ክትከውን ትኽእል ወይ ድማ እቲ ሕማም ኣብ ኣካላትካ ኣብ ምጅማሩ ኔሩ ክኸውን ይኽእል እዩ።ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ መርመራ እንተተጌሩልካ ውጺኢት መርመራኻ “ኣሎካ” (positive )ዝብል ክኽውን ይኽእል’ዩ።
    • ናይ ላባራቶሪ ውጽኢትካ በዚሕማም ኣይተለኸፍኻን (negative) ዝብል ምስ ዝኸውን በዚ ሕማም እዚ ንኸይትልከፍ  ኩሉ ጥንቃቐታት ግበር።
    • ሕማም ኮቪድ-19 ኣብ ሙሉእ  ዓለም ብናህሪ ኣብ ዝላባዓሉ ዘሎ ግዜ በዚ ሕማም’ዚ ንኸይትልከፍ ኩሉ ዝወሃብ ዘሎ መምርሕታት ቡጉቡእ ተኻታተሎን ኣተግብሮን። 

ካብዞም ዝስዕቡ ምልክታት ከም :- ረስኒ፣ ሰዓል ፣ቃንዛ/ምሕርሓር ጎሮሮ፣ ቃንዛ ርእሲ ፣ቁሪቁሪን ምንቅጥቓን፣ ጠንቁ ዘይተፈልጠ ናይ ምሽታት ወይ ምስትምቓር  ዓቕሚ ምጉዳል  ምስ ዝህልወካ ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ክኸወን ስለዝኽእሉል፣ ንካልኦት ሰባት ንከይተመሓላልፈሎም ምስ ሰባት ኣይትተሓወስ፣ ኣብ ፉሉይ ክፍሊ ንነብሳኻ ገልል፣ ሓገዝ ንምርካብ ናብ ሓኪምካ ወይ ናብ ጥቓኻ ዝርከብ ትካል ጥዕና ደውል። 

ሓደገኛ ምልክታት ከም ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝህልወኻ ተቓላጢፍካ 911 ብምድዋል  ንሆስፒታል ኪድ። 

  • ኣብ ገዛ ዝእለዩን ፣ ኣብ ሆስፒታል ደቂሶም ዝሕከሙን ሕሙማት ኮቪድ-19

ክሳብ ሕጂ ንሕማም ኮቪድ-19 ዝፍውስ መድሃኒት ወይ  ዝከላኸል ክታበት ስለዘየለ ፣ ሕሙማት ኮቪድ-19 ንምእላይ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝተፋላለየ ፖሊሲታት ይኽተላ ኣለዋ። መብዛሕትአን ሃገራት ፈኪስ ምልክታት ንዘለዎም ሕሙማት ኣብ ገዛ ነብሶም ክኣልዩ፣ ነቶም ሓደገኞ ምልክታት ዘለዎም ግን ኣብ ሆስፒታል ከምዝእለዩ ክገብራ ከለዋ። ዉሑዳት ሃገራት ግን ንኩሎም  ዘለዉወን ሕሙማት ኣብ ሆስፒታልን ካልእ መእለዪ ቦታታትን ፈልየን ክሳብ ሙሉእ ብሙሉእ ዝሓውዩ ዘድሊ ክንክን ይገብራሎም ኣለዋ።

  • ኣብ ገዛ ዝእለዩ ሕሙማት ኮቪድ-19

ፈኪስ ምልክታት ሕማም ኮቪድ ከም ረስኒ፣ ሰዓል ፣ቃንዛ/ምሕርሓር ጎሮሮ፣ ቃንዛ ርእሲ ፣ቁሪቁሪን ምንቅጥቓን፣ ጠንቁ ዘይተፈልጠ ናይ ምሽታት ወይ ምስትምቓር  ዓቕሚ ምጉዳል ዘለዎም ሕሙማት፣ ዘለዎም ምልክታት ናብ ሓደገኞ ምልክታት ከም ሕጽረት ምስትንፋስ ንኸይምዕብል እንዳተኻታተሉ ኣብ ገዛ ነብሶም ክ ኣልዩ ይኽእሉ እዮም። ሓደገኞ ምልክታት ከም ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝጅምሮም ተቃላጢፎም ናብ ሆስፒታል ክኸዱ ይግባእ።

  • ኣብ ሆስፒታል ዝእለዩ ሕሙማት ኮቪድ-19

 ሓደገኞ ምልክታት ከም ሕጽረት ምስትንፋስ ፣ ቃንዛ ኣፍልቢን ካል ኦት ምልክታትን ዘለዎም ሕሙማት ናይ መስተንፈሲ ሓጋዚ ማሽን (respirator and/or  mechanical ventilators)ከድልዮም ስለዝኽእል ኣብ ሆስፒታል ክእለዩ ይግባእ።

8.1.  ሕማም ኮቪድ-19 (covid-19) ሓሚምካ ኣብ ገዛ ነብስኻ እንዳኣለኻ ናብ ካልኦት ሰባት ንሓላልፍ  ኽትገብሮ ዘልካ ጥንቃቐታት  

8.1.1. ናብ ሕክምና እንተዘይኮይኑ ካብ ገዛኻ ኣይትውጻእ

ሀ. ንበይንኻ ኣብ ፉሉይ ክፍሊ ነብሰ-ግለላ ግበር  (self room isolation) 

       

  • ንኣባላት ስድራ-ቤትካን ምስኻ ንዝነብሩ ሰባትን ንምክልኻል ንበይንኻ ኣብ ፉሉይ ክፍሊ ነብሰ-ግለላ ግበር።
  • ኣብ ገዛኻ ዝነብሩ እንስሳታት( ከልብን ዱሙን) ኣይትተናኽፎም ፣ ርሕቀትካ’ውን ሓሉ 
  • እንተኺኢልካ ናይ በይንኻ ዓይኒ-ምድርን ባኞን ተጠቐም።

ለ.  ካብ ገዛኻ ኣይትውጻእ 

  •  መብዛሕትኦም ሕማም ኮቪድ-19 ዘለዎም ሰባት ፎኪስ ምልክታት ጥረይ’ዮም ዘርእዩ፣ ናብ ትካላት ጥዕና ከይከዱ ኣብ ገዛ ነብሶም እንዳኣለዩ ኽሓውዩ ይኽእሉ’ዮም። 

  • ንሕክምና እንተዘይኮይኑ ካብ ገዛኻ ኣይትውጻእ።

 

  • ናብ ስራሕ፣ ቤት-ክርስትያን፣ መስጊድ፣ ኣብያተ መግቢ፣ ዱካናትን ካልእ ህዝቢ ዘለዎ ቦታን ብፉጹም ክትክይድ የብልካን።

ሐ. ምስ ሓኪምካ ቐጻሊ ርኽባት ግብር

       

  • ፈኮስቲ ምልክታት ናብ ሓደገኞ ምልክታት ከይምዕብሉ ጡቡቅ ምክትታል ግበር፣ ምስ ሓኪምካን ኣብ ጥቓኻ ዘላ ትካል ጥዕናንን ቀጻሊ ሓበሬታ ተላዋወጥ።
  • ቕድሚ ናብ ሆስፒታል ምኻድካ ንሓኪምካ ወይ ናብ ሆስፒታል ደውል።
  • ሓደገኛ ምልክታት ከም ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝህልወካ  ብቐጥታ ናብ ሆስፒታል ወይ  911 ደውል።

መ. ህዝባዊ ሞጎዓዝያ ኣይትጠቐም

  • ንካልኦት ሰባት ንኸይተመሓላልፈሎም ህዝባዊ መጎዓዝያ ከም ኣውቶቡስ ፣ ታክሲ፣ ባቡር፣ Uber፣ Lyft  ወይ ካልኦት  ህዝባዊ ሞጎዓዝያ ካብ ምጥቓም ተቖጠብ ።

 

8.1.2. ቅድሚ ናብ ሆስፒታል ምኻድካ ኣቐዲምካ ደውል

ኣብ’ዚ ግዜ’ዚ  መብዛሕትአን ትካላት ጥዕና ዝህቦኦ ዝነበራ ስሩዕ ኣገልጉሎት ጥዕና ኣብ ክንዲ ሕሙማት ብኣካል ናብኣተን ቀሪቦም ኣገልጉሎት ዝረኽቡ ኣብ ገዘኦም ከለዉ ብተሌፎን ወይ ብቪድዮ ኣግልጉሎት ከምዝረኽቡ ይገብራ ኣለዋ።

ከምኡውን ንሕሙማት ኮቪድ-19ን ንኻልኦት ሁጹጽ ሕክምናዊ ረዲኤት ዘድልዮ ሕማማት ትካላት ጥዕና ኩሉ ግዜ ኹፉት’ዩ።

  • ናብ ሆስፒታል ክትክይድ እንተወሲንካ ኣቐዲምካ ደውል

ሕማም ኮቪድ-19 ከምዘለካ ብመርመራ እንተተራጋጊጹ ወይ ሕማም ኮቪድ-19 ኣለኒ ኢልካ ምስትጥርጥር ፣ ናብ ሆስፒታል ክትከይድ እንተወሲንካ  ኣቐዲምካ ናብ ሓኪምካ ወይ ሆስፒታል ደውል

  • ሕሙማት ኮቪድ-19 ካብ’ቲ ተፈልየምሉ ዘለዉ ክፍሊ ኣብ ዝወጽሉ ግዜ ኣፎምን ኣፍንጭኦምን ብማስክ ወይ ብሻርባ ክሽፈኑ ኣለዎም

   

8.1.3.  መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ኣብ ዘይህልወካ ግዜ ነዞም ዝስዕቡ ኣገባባት ተጠቐም

ኣብ ትስዕለሉን ትህንጥሰሉን  ግዜ መሸፈኒ ማስክ ናይ ኣፍን ኣፍንጫን ምስ ዘይህልወካ ነዞም ዝስዕቡ ኣገባባት ተኸተል:-

  • ገጽካ ናብ ውሽጣዊ ኩርኒዒት ኢድካ ጠዊካ ስዓል ወይ ሃንጥስ 

  

  • ወይ ድማ  ኣፍካን ኣፍንጫኻን ብመንዲል ወይ ቲሹ ሸፊንካ ምስዓል ወይ ምህንጣስ፣  ዝተጠቐምካሉ መንዲል ወይ ቲሹ ብኡ ንብኡ ጉሓፎ ።
  • ኣእዳውካ ብማይን ሳምናን ን 20 ካልኢት ምሕጻብ
  • ማይን ሳምናን ኣብ ዘይትረኽበሉ ግዜ ኢድካ ብልዕሊ 60 ሚእታዊት  ኣልኮል ዘለዎ ናይ ኢድ መጽረዪ (hand sanitizer) ተጠቒምካ ክሳብ ዝሃፍፍ ኣብ ኩሉ ኣጻብዕትካ  ኣሕብሮ።

8.1.4. ኣብ ገዛ ትጥቀመሎም መሳሪሒታት ምስ ካልኦት ሰባት ብሓባር ኣይትጠቐመሎም

  • ሕማም ኮቪድ-19 ከምዘለካ እንተተንጊርካ ነዞም ዝስዕቡ ናይ ገዛ መሳሪሒታት:- ዓራት፣ ሹጋማነ፣ ብኬሪ፣ብያቲ፣ማንካ …ወዘተ ምስ ካልኦት ኣባላት ስድራ-ቤትካ ብሓባር ኣይትጠቐመሎም። 

       

  • እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ መሳሪሒታት ምስተጠቐምካሎም ብማይን ሳምናን ሕጸቦም ወይ ድማ ብዲሽወሸር (dishwasher) ሕጸቦም።

8.1.5. ኣብታ ተዓቒብካላ ዘለኻ ክፍሊ ዝርከቡ  ንብረት ገዛ ቀጻሊ ብ disinfectant ኣጽርዮም

  • ኣብ ገዛኻ ዝርከቡ ብቐጻሊ ዝተሓዙ መሳሪሕታት ( ንኣብነት ከም ጣውላ፣ ማዕጾ፣ ናይ ሉቺ መጥፍእን መወልዕን፣ ተለፎን፣ ዓይኒ-ምድሪ፣ ባኞን…ወዘተ) መዓልታዊ  ንቫይረስ ዝቐትል ከሚካል (disinfectant) ተጠቒምኻ ኣጽርዮም።

      

  • ኣብ ካልእ ክፍልታት ዝርከቡ ናይ ገዛ መሳሪሒታት ካልኦት ኣባላት ስድራ-ቤትካ ኸጽርይዎ ግደፈሎም።
  • ምጽርራይ ክፍሊ ሕሙም (patient room) ብዘይሓመሙ ኣባላት ስድራ-ቤት ምስ ዝኸውን ማስክን ጓንትን ክጥቀሙ ኣለዎም።

8.1.6. ፎከስቲ ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19) ኣብ ገዛ ብኸመይ ትኣልዮም፧

  • ብረስኒን ርሃጽን ንዝጠፍእ ፈሳሲ ንምትካእ  ብብዝሒ ማይን ካልእ ፈሳስን ውስድ
  •  እኹል ዕረፍትን ድቃስን ከም’ትረክብ ግበር
  • መዐገሲ ብርቱዕ ረስንን ቃንዛን መድሃኒት ከከም ኣድላይነቱ ውሰድ (ንኣብነትTylenol /Paracetamol)

                 መብዛሕትኦም ሕሙማት ካብ ዝነበሮም ምልክታት ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ነጻ ይኾኑ።

  • ምልክታት ሕማም ብጉቡእ ተኽታተሎም

    

  • ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 መብዛሕትኡ ግዜ ረስንን ስዓልን ክኸውን ከሎ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝምዕብል ሁጹጽ ሓገዝ ከድሌካ ሰለዝኽእል ኣብ ገዛ ኣብ ትጸንሓሉ ግዜ ጉቡእ ምክትታል ግበር፣ ከምኣድላይነቱ’ውን ቑልጡፍ ሓገዝ ሕተት።
  • ሓደገኛ ምልክታት ምስ ተማዕብል ብቑልጡፍ 911ብምድዋል ናብ ሆስፒታል ኪድ።
  • ካብ ገዛኻ ናብ ሆስፒታል ወይ ናብ ካልእ ኣገዳሲ ቦታ ኣብ ትወጸሉ ግዜ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ተጠቒምካ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ሸፍኖ። ከምኡ’ውን ንካልኦት ሰባት ንከይተማሓላልፈሎም ርሕቀትካ ልዕሊ  2 ሜትሮ ክኸውን ይግባእ። 
  • ንበይንኻ ኣብ ገዛ ኣብ ትህልወሉ ግዜ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክተውጾኦ ትኽእል ኢኻ
  • ናብ ሆስፒታል ኣብ ትጓዓዘሉ ግዜ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝህልወካ ፣ መሸፈኒ ኣፍን ገጽን ክተውጾኦ ትኽእል ኢኻ ፣
    • እንተኾነ ግን ኣብ ትስዕለሉን ትህንጥሰሉን ግዜ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ብቲሹ፣መንዲል ወይ ክዳን ሸፍኖ 
    • እንተኺኢልካ ርሕቀትካ ልዕሊ 2 ሜትር ክኸውን ይግባእ።

8.2.    ኣብ ገዛ ነብሰ ግለላ ጌርካሉ ኣብ ዘለኻሉ እዋን ሓደገኛ  ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ምስ ተማዕብል ክትገብሮም ዝግብኣካ ስጉምቲ

ካብ’ዞም ኣብ ታሕቲ ተጠቒሶም ዘለዉ ሓደገኛ ምልክታት ምስ ዝህልውካ  ቀልጥፍካ 911  ደዊልካ ቅልጡፍ ሕክምናዊ ረዲኤት ከምትረክብ ግበር

  • ሕጽረት ምስትንፋስ
  • ዘየቛርጽ ጸቕጢ ወይ ቃንዛ ናይ ኣፍልቢ      
  • ምልክታት ናይ ምጥፋእ ሃለዋት ወይ ምፍዛዝ ምስ ተማዕብል
  • ከናፍርካ ወይ ገጽካ ብሰንኪ ሕጽረት ኦክስጂን ናብ ሰማያዊ ሕብሪ ምስ ዝቕየር

911 ኣብ ትድውለሉ ግዜ ንኦፐሬተር ሕማም ኮቪድ-19 ከም ዘለካ ወይ ክህልወካ ከምዝኽእል ሓብሮም። ናብ ሆስፒታል ኣብ ትጓዓዘሉ ግዜ እንተኺኢልካ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ተጠቒምካ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ሸፍኖ።

8.3.    ኣብ ገዛ ንበይንኻ ነብሰ-ግለላ ክትገብር ድሕሪ ምጽናሕ፣ ካብ ሕማም ኮቪድ-19 ሓዊኻ ቅድሚ ምስ ካልኦት ሰባት ምሕዋስካ ነዞም ዝስዕቡ 3 ነጥብታት ምምሕያሽ ክተረጋግጽ ይግባእ።

ካብ ሕማም ኮቪድ-19 ከም ዝሓወኻ መርመራ ብምግባር ወይ ድማ በዚ ኣብ ታሕቲ ተጠቒሱ ዘሎ ብምልክታት ጥራይ ነጻ ክምዝኾንኻ ከተረጋግጽ ትኽእል ኢኻ።

8.3.1.  ብመርመራ ዝረጋገጽ

  • ረስኒ ክህልወካ የብሉን (ረስኒ ዘጉድል መድሃኒት ከይወሰድካ ንዝተወሰነ ግዜ ድሕሪ ምጽናሕካ)
  • እቲ ዝነበረካ ስዓል ወይ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝመሓየሽ ወይ ምስገደፈካ።
  • ክልተ ግዜ መረመራ  ኣብ ናይ  24 ስዓታት  ፍልልይ ዘለዎ ግዜ ተጌሩልካ ካብ ኮሮና ቫይረስ  ነጻ  (negative) ሙዃንካ ምስ ዝሕብር። 
  • ንዝያዳ ሓብሬታ ምስ ሓኪምካ ተዛራረብ።

8.3.2. ብዘይመርመራ (ብምልክታት ጥራይ) ዝረጋገጽ

  • ንልዕሊ ሰለስተ መዓልቲ  ረስኒ ክህልወካ የብሉን (ረስኒ ዘጉድል መድሃኒት ከይወሰድካ ንልዕሊ ሰለስተ መዓልቲ ድሕሪ ምጽናሕካ)
  • እቲ ዝነበረካ ስዓል ወይ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝመሓየሽ ወይ ምስዝገድፈካ።
  • እቶም ናይ መጀመርታ  ምልክታት  ናይ  ሕማም ኮቪድ-19 ካብ ዝጅምሩኻ እንተወሓደ ልዕሊ 10  መዓልቲ ክገብሩ ኣለዎም።
  • ንዝያዳ ሓብሬታ ምስ ሓኪምካ ተዛራረብ።

ኣተኣላልያ ሕሙማት ኮቪድ-19 (Covid-19) ኣብ ገዛ

መብዛሕትኦም ሕሙማት ኮቪድ-19 ፎኪስ ምልክታት ጥራይ ስለ ዝህልዎም ኣብ ገዛኦም ባዕሎም ነብሶም ምስ ዝኣልዩ ወይ ድማ ብስድራቤቶም ኾነ መቕርቦም  ምስ ዝእለዩ እቲ  ሕማም ናብ ካልኦት ሰባት ንኸይተሓላለፍ ዓቢ ተራ ኣለዎ።

ነዚ ኣብ ገዛ ዝግበር ምእላይ ነዞም ኣብ ታሕቲ ተዘርዚሮም ዘለዉ ነጥብታት ብምኽታል ልዑል ጥንቃቐ ኽግበር ይግባእ:-

9.1.   ሕሙም ሓደገኛ ምልክታት ንኸየማዕብል ዕቱብ ምክትታል ምግባር

  • ናይ ሕሙም ሓኪምን ዝሕከመሉ ሆስፒታልን ስምን ቁጽሩ ተሌፎንን ምሓዝ
  • ሕሙም እንዳበርትዖ ምስ ዝኸይድ ንሓኪሙ ደዊልካ ምሕባር።
  • ሕሙም ሓደገኛ ምልክታት ምስ ዘማዕብል ብቑልጡፍ 911 ምድዋል። ኣብ ትድውለሉ ግዜ ሕሙምካ ሕማም ኮቪድ ከምዘለዎ ብምሕባር ዘድሊ ምክልኻል ክገብሩ ሓጋዚ ይኸውን።

ኣስተውዕል   

ብዕድመ ዝደፍኡን ሕዱር ሕማማት ዘለዎም ሰባት ( ማለት  ሕማም ሳንቡእ ፣ ሕማም ልቢ፣ ሕማም ሽኮርያ…ወዘተ) በዚ ሕማም’ዚ ኣዝዮም ተጠቓዕቲ ስለዝኾኑ  ሓደገኛ ምልክታት ንኸየማዕብሉ  ልዑል ጥንቃቐን ምክትታልን ክግበረሎም ይግባእ። ኾይኑ ግን ሓደገኛ ምልክታት ምስ ዘርእዩ ብዝቐልጠፈ ናብ ሆስፒታል ክኸዱ የድሊ።

9.2.   ኣላዪ ሕሙም ናብኡ ኮነ ናብ ካልኦት ኣባላት ስድራ-ቤት ሕማም  ከየመሓላልፍ ልዑል ጥንቃቐ ክገብር ይግባእ።

  •   ብዝተኻእለ መጠን ሕሙም ንበይኑ ኣብ ሓንቲ ክፍሊ ክፍለ ኣለዎ
    • ሕሙም ምስ ካልኦት ሰባት ክራኸብ ኣይግባእን
    •  ርክብ ሕሙምን ኣላይን ኣዝዩ ዱሩትን  ሉዑል ጥንቃቐ ዘለዎን ክኸውን ይግባእ
    •   ሕሙም  ናይ በይኑ ባኞን ዓይኒ ምድርን ክህልዎ ይግባእ
    • ሕሙም ናይ በይኑ ዓራት፣ ክዳውንቲ፣ ኮቦርታ፣ ሽጎማኖ፣ ብኬሪ፣ ብያቲ ፣ማንካ …ወዘተ ክህልዎ ይግባእ
    • ሕሙም  ምሳካ ወይ ምስ ካልኦት ሰባትን ኣብ ዝራኽበሉ ግዜ ኣፉን ኣፋንጭኡን ብመሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ክሽፈን ይግባእ
    • ብዝተፈላለየ ምኽንያት ሕሙም ኣፉን ኣፋንጭኡን ክሽፈን እንተዘይኪኢሉ ኣላዪ ሕሙም ኣፉን ኣፍንጭኡን  ብመሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ክሽፈን ይግባእ።
    • ሕሙም ምስ ካልኦት ሰባት ክሕወስ ናይ ግድን እንተኾይኑ (ንኣብነት ኣብ መንበሪ ገዛ፣ ኣብ መኪና…ወዘተ) ሕሙም ኣፉን ኣፋንጭኡን ብመሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ወይ ሻርባ ክሽፈን ይግባእ። ብዝተኻእለ መጠን ርሕቀቱ ልዕሊ 2 ሜትሮ ክኸውን ይግባእ።
    • ኣላዪ ንሕሙም ምስ ኣለየ ብማይን ሳምናን ን 20 ካልኢት ኣእዳዉ ክሕጸብ ይግባእ።
    • ማይን ሳምና ኣብ ዘይርኸበሉ ግዜ  ኣላዪ ኣእዳዉ ብልዕሊ 60% ኣልኮል ዘለዎ ናይ ኢድ ሳኒታይዘር (hand sanitizer) ከጽሪ ይግባእ።
  • ኣብ ገዛ ዝግበር ምእላይ ፎኮስቲ ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19)፧
    • ብረስኒን ርሃጽን ንዝጠፍእ ፈሳሲ ንምትካእ፣ ሕሙም ብብዝሒ ማይን ካልእ  ፈሳስን ክወስድ ይግባእ
    • ሕሙም እኹል ዕረፍትን ድቃስን ክረክብ የድሊ
    • መዐገሲ ብርቱዕ ረስንን ቃንዛን መድሃኒት ከከም ኣድላይነቱ  ክውሰድ ይግባእ (ንኣብነትTylenol /Paracetamol) መብዛሕትኦም ሕሙማት ካብ ዝነበሮም ምልክታት ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ነጻ ይኾኑ።
  • ሕሙማት ኣብ ገዛ ንበይኖም ተፈልዮም ክንክን ክግበረሎም ድሕሪ ምጽንሑ ፣ ቅድሚ ምስ ካልኦት ሰባት ምሕዋሶም  ነዞም ዝስዕቡ 3 ነጥብታት ከምዘመሓየሹ ክረጋገጽ ይግባእ።   

ሀ.   ብመርመራ ዝረጋገጽ

  • ረስኒ ክህልዎ የብሉን (ረስኒ ዘጉድል መድሃኒት ከይወሰደ ንዝተወሰነ ግዜ ድሕሪ ምጽንሑ)
  • እቲ ዝነበሮ ስዓል ወይ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝመሓየሽ ወይ ምስ ዝገድፎ
  • ክልተ ግዜ መረመራ  ኣብ ናይ  24 ስዓታት  ፍልልይ ምስ ተገብረ ካብቲ ሕማም ነጻ  (negative)  ምዃኑ ምስ ዝሕበር ።  

ንዝያዳ ሓብሬታ ምስ ሓኪም ሕሙም ምዝርራብ።

ለ. ብዘይመርመራ (ብምልክታት ጥራይ) ዝረጋገጽ

  • ንልዕሊ ሰለስተ መዓልቲ  ረስኒ ምስ ዝጠፍእ (ረስኒ ዘጉድል መድሃኒት ከይወሰደ ንልዕሊ ሰለስተ መዓልቲ ምስ ዝጸንሕ)
  •  እቲ ዝነበሮ ስዓል ወይ ሕጽረት ምስትንፋስ ምስ ዝመሓየሽ ወይ ዝጠፍእ።
  • እቶም ናይ መጀመርታ  ምልክታት  ናይ’ቲ ሕማም ካብ ዝጅምሩ እንተወሓደ ልዕሊ 10 መዓልቲ ክገብሩ ኣለዎም።

ንዝያዳ ሓብሬታ ምስ ሓኪም ሕሙም ምዝርተሓጸብ።

 

10.1.   መዓልታዊ ምዕባለታት ተኻታተል

  • ኣብ ትነብረሉ ከተማ ዝዋሃብ ሓበሬታን መምርሕን ተኻታተሎምን ኣተግብሮምን፣

10.2. ንኸይትሓምም  ኩሉ ዝካኣለካ ጥንቃቐታት ግበር

  • ንዝያዳ ሓበሬታ  መካላኸሊ ሜላታት ካብ  ሕማም ኮቪድ-19፧ ዝብል ኣብ ገጽ 6 ፣ ቁጽሪ4 ተወከስ 

10.3. ንኹሉ እንተታት ስነ-ኣእምራዊ  ምድላዋት ግበር

  • ንስኻ ወይ ኣባላት ስድራ-ቤትካ እንተሓመሙ እንታይ ክገብር ኣለኒ ብምባል ስነ-ኣእምራዊ ምድላዋት ግብር
  • እንተ ሐመምካ ኽሕጉዙኻ ዝኽእሉ ውልቀ ሰባትን ትካላትን ኣለሊ፣ ኣድራሸኦምን ተሌፍኖምን ሓዝ
  • ንስኻ ወይ ኣባልት ስድራ ቤትካ እንተሓመሙ፣ ብኸመይ ንበይኖም ተፈልዮም ኽእለዩ ከምዝኽእሉ ኣቐዲምካ ሕሰበሉ ።

10.4. ኣስቤዛ ኣብ ትገዝኣሉ ግዜ ፉሉይ ጥንቃቐታት ግበር

  • Shopping cart ኣብ ትጥቐመሉ ግዜ እንተተኻኢሉ ጓንቲ ተጠቐም፣ ጓንቲ ምስ ዘይህልዋካ ብልዕሊ 60% ኣልኮል ዘለዎ ናይ ኢድ መጽረዪ ወይ wiper  ወይ ድማ  ብ disinfectant ጌርካ ኣጽርዮ፣ ገዛ ምስተመለስካ ኢድካ ብማይን ሳምናን ተሓጸብ።        
  • እንተዋሓደ 2 ሜትሮ ወይ 6 ጫማ ካብ ካልኦት ሰባት ርሓቕ
  • ብመሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን (mask) ተጠቒምካ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ሸፍኖ
  • ዕድሜኻ ልዕሊ 65 ዓመት ምስ ዝኸውን ወይ ሕዱር ሕማም ምስ ዝህልወካ፣ ካልኦት ሰባት ኣስቤዛ ኽገብሩልካ ሕተት ወይ ድማ ኣብ ገዛኻ ከምጽኡልካ (delivery) ዝኽእላ ትካላት (ንኣብነት Amazon) ኣብ ናተን መርበብ ብምእታው ናብ ገዛኻ ከምዘምጽኡልካ ግበር:
    • ኣብ ኣፍደገ ገዛኻ ኽገድፉልካ ሓብሮም
    • ዘምጽኡልካ ኣስቤዛ ምስተቐብልካ ኢድካ ብማይን ሳምናን ን 20 ካልኢት ተሓጸብ

10.5.   ኣገልግሎት ባንክ

  • ብዝተኻለ መጠን Online Bank ተጠቐም
  • ካብ ATM ገንዘብ ኣብ ተውጽኣሉ ግዜ እንተኺኢልካ ጓንቲ ወይ ቲሹ ተጠቒምካ ኮድ ኣእቱ
  • ጓንቲ እንተዘይተጠቒምኻ ብልዕሊ 60% ኣልኮል ዘለዎ ናይ ኢድ መጽረዪ ወይ wiper  ወይ ድማ  ብ disinfectant ጌርካ ኣጽርዮ። ገዛ ምስ ተመለስካ ኣእዳውካ ብማይን ሳምናን ተሓጸብ።

10.5. መኪናኻ ነዳዲ ዘይቲ ወይ ጋዝ ኣብ ትመልኣሉ ግዜ

  • እንተኺኢልካ ጓንቲ ወይ ቲሹ ተጠቒምካ ኮድ ኣእቱ
  • ጋዝ ወይ ነዳዲ ኣብ ትመልኣሉ ግዜ መትሓዚ ናይ ነዳዲ ሻንብቆ (nozzle) ኣብ ትሕዘሉ ግዜ እንተኺኢልካ ጓንቲ ፣ጋዜጣ ወይ ቲሹ  ተጠቐም
  • ጓንቲ እንተዘይተጠቒምካ ልዕሊ 60% ኣልኮል ዘለዎ  ናይ ኢድ መጽረዪ (hand sanitizer) ተጠቒምካ ኢድካ ኣጽርዮ፣ ገዛ ምስ ተመለስካ ኢድካ ብማይን ሳምናን ተሓጸብ

 

10.6. ናብ ሆስፒታል ወይ ፋርማሲ ዝግበር ሱሩዕ ቆጸራ

  • ኣዝዮም ኣገደስቲ ዘይኮኑ ቆጸራ ምስ ሓኪም ምስ ዝህልወካ  ክሳብ እዚ ለበዳ ናይ ሕማም ኮቪድ-19 ዝመሓየሽ ንዝመጽእ ኣሳጋግሮም። 
  • ሕዱር ሕማም ከም ጸቕጢ ደም ወይ ሽኮርያ ምስ ዝህልወካ ፣ ቆጸራኻ ኣብ ክንዲ ብኣካል ናብ ሆስፒታል ትኸይድ ብተሌፎን ወይ ቪዶዮ ከምዝኸውን ግበሮ። ኩነታትካ ካብዝነበሮ ምስዝገድድ ግን ዝቐልጠፈ ቆጸራ (urgent) ከምትወስድ ግበር።
  • ዳግማይ ምምላእ(refill) ዘድልዮ መድሃኒት ምስ ዝህልወካ ንፋርማሲ ደዊልካ ሓብሮም፣ ናብ ገዛኻ ከምጽኡልካ ዝኽእሉ እንተኾይኖም’ውን ሕተቶም።
    • ግዴታ ንሆስፒታል ክትከይድ ኣድላዪ ምስ ዝኸውን 
    • እንተዋሓደ 2 ሜትሮ ወይ 6 ጫማ ካብ ካልኦት ሰባት ርሓቕ
    • መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ተጠቒምካ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ሸፍኖ
    • ብዝተኻእለ መጠን ኢድካ ኣብ ናይ ሆስፒታል መንደቕ፣ ኣስካላ፣ ኢሊቨተር፣ ጣውላን ካልኦት ናይ ሆስፒታል መሳርሕን ኣይትተንክፍ።

10.7.   ጸቕጢ ስነ-ኣእምሮ

  • ቁልጡፍ ዓለማዊ ምስፍሕፋሕ ለበዳ ሕማም ኮቪድ-19 ኽፍጥሮ ዝኽእል ሻቕሎት፣ ክፈጥሮ ዝኽእል ሕማምን ሞትን  ኣባላት ስድራ-ቤትን መቕርብን፣ ኣብ ገዛ ምውዓል፣ ምዕጻው ስራሕ፣ ፈጢርዎ ዘሎ ቍጠባውን ማሕብራውን ስነ ኣእምራውን ጸቕጥታት ቀሊል ኣይኮነን።
  • በዚ ዝተበገስ ስነ-ኣእምራዊ  ጸቕጢ ብቑልጡፍ እንተዘይተለልዩን ጉቡእ ሓገዝ ኣብ ግዚኡ እንተዘይተዋሂቡ ኣብ መንጎ ስድራ ቤት ባእስን ዕግርግርን ክፈጥር ይኽእልዩ፣ ቡዙሓት ሰባት’ውን ብስነ -ኣእምራዊ ሕማም ክሳቐዩ ይኽእሉ እዮም።
  • እዞም ዝስዕቡ ምልክታት ጸቕጢ ስነ-ኣእምሮ ኪኾኑ ስለዝኽእሉ፣ ካብዞም ኣብ ታሕቲ ዘለዉ 2 ወይ 3 ምልክታት ምስ ዝህልዉካ ተቓላጢፍካ ኣብ ናይ ስነ-ኣእምሮ ሕክምና ተወከስ  
    • ስእነት ድቃስ
    • ለውጢ ኣብ ሽውሃት (ኣዝዩ ምትሓት ወይ ምልዓል)
    • ተስፋ ሙቑራጽ
    • ዘይነበርካ ልምዲ ብብዝሒ ኣልኮል ምስታይ 
    • ንነብስኻ ወይ ንኻልኦት ሰባት ክትቀትል ምሕሳብ
  • እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱን ካልኦት ምልክታት ሕማም ስነ-ኣእምሮ ምስ ዝህልወካ ናብ ናይ ስነ-ኣእምሮ ሆስፒታል ምኻድ ከድልይካ ስለዝክእል ብቕልጡፍ ደዊልካ ተወከስ። 
  • ከም ምንጪ ሓበሬታ ትጥቀመሎም ማዕከናት ዜና፣ ፈይስ ቡክ፣ ጋዜጣ ወዘተ ንዘለካ ጭንቐት መሊሶም ዝውስኹ ክኾኑ ስለዝኽእሉ ከተጉድሎም ተመራጺ’ዩ።

10.8.   ስራሕ ኣብ ግዜ ለበዳ ሕማም ኮቪድ-19

  • ስራሕኻ ኣብ ገዛ ኮይንካ ምስራሕ ዝካኣልን ዘፍቅድን እንተኾይኑ ኣብ ገዛኻ ኮይንካ ኽትሰርሕ ፈትን።
  • እንተዘይኮይነ 
    • ማስክ ተጠቐም
    •  ካብ መሳርሕትኻ ርሕቀትካ ልዕሊ 2 ሜትሮ ከምዝኸውን ግበር
    •  ኢድካ ብማይን ሳምናን ደጋጊምካ ተሓጸብ
    • ኣዘውቲርካ  hand sanitizer  ተጠቐም
  • ዕድሜኻ ልዕሊ 65 ዓመት ምስ ዝኸውን ወይ ሕዱር ሕማም ምስ ዝህልወካ sick leave ብምሕታት ንግዚኡ ስራሕ ካብ ምውፋር ተቖጠብ።
  • ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ምስ ዝህልወካ ንሓለፍትኻ ኣፍልጦም፣ ንድሕነት መሳርሕትኻ ናብ ስራሕ ኣይትኺድ።

10.9.   ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ምስ  እተርኢ እንታይ ትገብር

  • እዚ ኩሉ ጥንቃቐታት እንዳገበርካ ምልክታት ሕማም ኮሮና ቫይረስ እንተልዩካ ናብ ሓኪምካ ወይ ናብ ጥቓኻ ዝርከብ ትካል ጥዕና ብምድዋል ሓገዝ ክትረክብ ፈትን። 
  • ሓደገኛ ምልክታት ምስዝህልወካ ተቓላጢፍካ 911 ብምድዋል ሓገዝ ከምትረክብ ግበር!

ሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19) ብናህሪ ኣብ ዝላባዓሉ ዘሎ ግዜ ገለ ክፋል ሕብረተሰብና ነቲ ዝወሃብ ዘሎ ሓብሬታ ንጎኒ ገዲፎም ፣ ሓቅነት ኣብ ዘይብሉ ኣብ ናይ ገዛእ ርእሶም ትንታነ ተጸሚዶም ይርከቡ። ገለ ካብ ኡ ንምጥቃስ:-

ግጉይ እምነት

Myth 

ሓቂ

Facts 

በርበረ ዘለዎ መግቢ ስለእንምገብ ብሕማም ኮቪድ-19 (Covid-19)  ኣይንጥቓዕን ኢና 

  • በርበረ ዘለዎ መግቢ ምምጋብ ቫይታሚን C, B6 & folate ክንረኽብ ንኽእል ኢና ፣ እንተኾነ ግን ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ሓብሬታ በርበረ ካብ ሕማም ኮቪድ-19 ከምዝካላኸል ወላ ሓደ መረጋገጺ የለን።

ሕማም ኮቪድ-19  ንጸለምቲ ኣይሕዝን እዩ

(ቅድሚ ገለ ኣዋርሕ ከምዚ ዝብል ሓበሬታ ኣብ ማሕበራዊ መርኸቢታት African Americans ብብዝሒ ይረአ ኔሩ)  

  • ሕማም ኮቪድ-19  ዕድመ፣ ጾታ፣ ዓሌት፣ሕብሪ ቆርበት፣ ትሕዝቶን ጆኦግራፍን ከይፈለየ ንኵሉ ሰብ ብማዕረ ብኣልማማ ይለክፍ ኣሎ። 
  • እንተኾነ ግን ኣብ’ዚ ግዜ’ዚ African Americans &  other minorities  ብብዝሒ ልዕሊ ካሎኦት ይሞቱን ይሓሙን ኣለዉ።

ካብ ሕማም ኮቪድ-19  ዝከላኸል ክታብተ ኣሎ 

  • ክሳብ ሕጂ ካብ ሕማም ኮቪድ-19  ዝከላኸል ክታብት የለን

ጸረ ረኽሲ መድሃኒት(antibiotic) ሕማም ኮቪድ-19  ክፍውስ ይኽእል’ዩ

  • antibiotic ብባክተርያ ንዝስዕቡ ሕማማት ንምፍዋስ ጥራሕ የገልግል።
  •  antibiotic ቫይረስ ኽቐትል ኣይኽእልን’ዩ
  • ክሳብ ሕጂ ንሕማም ኮቪድ-19  መድሃኒት ወይ ክታበት የብሉን

መንእሰያት ብ ሕማም ኾቪድ-19  ኣይሓሙን እዮም፣ ስለዚ መንእሰያት ክንሻቐል የብልናን እንዳበሉ ነቲ ናይ ምክልኻል ሜላታት ኣይክተሉዎን ዘለዉ

  • ሕማም ኮቪድ-19  ዕድመ፣ ጾታ፣ ዓሌት፣ ትሕዝቶን ጆኦግራፍን(ቦታን) ከይፈለየ ንኵሉ ሰብ ብማዕረ ብኣልማማ ክሕዝ ይኽእል። 
  • ወላ’ኳ እቶም ብብዝሒ ዝሞቱን ብጹኑዕ ዝሓሙ ዘለዉ  ብዕድመ ዝደፍኡን ሑዱር ሕማም ዘለዎም ሰባት እንተኾኑ፣ ህጻናትን መንእሰያትን ጉቡእ ጥንቃቕ እንተዘይጌሮም ቀንዲ መተሓላለፍቲ ናይዚ ሕማም ኪኾኑ ይኽእሉ እዮም። 

ኣብ ዉዑይ ኣከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ብሕማም ኮቪድ-19  ኣይትሓዙን’ዮም 

  • ሕማም  ኮቪድ-19 ወቕትን ክሊማን ከይፈለየ ኣብ ኩሉ ኩርናዓት ዓለም ብማዕረ የስፋሕፍሕ ኣሎ። 
  • ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ሓበሬታ ኣብ ምስፍሕፋሕ ሕማም ኮሮና  ቫይረስ  ዛሕሊ፣ ዋዒ ወይ ወቕቲ ተራ የብሉን

ኣዝዩ ዉዑይ ፋሳሲ ወይ ኣዝዩ ውዕይ ኣየር ናብ ኣፍን ኣፍንጫን ብምንፋሕ ንኮሮና ቫይረስ ክንቐትሎ ንኽእል ኢና 

  • ዉዑይ ፈሳሲ ምስታይ ወይ  ውዑይ ሃፋ  ምዕጣን  ንጉንፋዕ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል እዩ። 
  • እንተኮነ ግን ጉንፋዕ ኣብ ላዕለዋይ ክፍሊ ስርዓተ-ምስትንፋስ ከጥቕዕ  ከሎ ፣ሕማም ኮቪድ ኣብ ታሕተዋይ ስርዓተ ምስትንፋስ (ሳንቡእ) የጥቕዕ። 
  •  ስለዚ ኣዝዩ ዉዑይ ፈሳሲ ምስታይ ወይ  ኣዝዩ ውዑይ ሃፋ  ምዕጣን ን ምፍዋስ ሕማም ኮቪድ-19 ሓጋዚ ከይኮውን ይኽእል እዩ፣
  •  በንጻሩ  እቲ ፈሳሲ ወይ ሃፋ ኣዝዩ ዉዑይ ምስ  ዝኸውን ሓደጋ ምንዳድ ኣፍን ስርዓተ ምስትንፋስ ከስዕብ ይኽእል።

ሽጉርቲ ጻዕዳ፣ ለሚን፣ ጅንጅብል ዘለዎ ውዑይ ፈሳሲ ምስታይን ምዕጣንን ሕማም ኮቪድ-19  ንኸይትሓምም ይከላኸለልካ እዩ

  • ሽጉርቲ ጻዕዳ ፣ ጅንጅብል፣ ለሚን ንቡዛሓት ሕማማት ክካላኸል ዝኽእል ዝተፈላልዩ ቫይታምናትን ማዕድናትን ከምዘለዎም ሩዱእ ኮይኑ ፣ብውሑድ ዓቐን ምውሳዶም ወላ ሓደ ጉድኣት የብሉን።
  • እንተኮነ ግን ካብ ሕማም ኮቪድ-19 ከምዝከላኸል ወላ ሓደ መረጋገጺ የለን።

ኣረቂ ወይ ካልእ ሉዑል  መጠን ኣልኮል ዘለዎ መስተ ምስታይ ካብ ሕማም ኮቪድ-19  ይካላኸል

  • ኣልኮላዊ መስተ ዝሰትዩ ሰባት ንዝተፋላለዩ ጥዕናዊ ጸገማት ዝተቓልዑ እዮም።  
  • ስለ’ዚ ዝኾነ ዓይነት ኣልኮላዊ መስተ  ምስታይ ንሕማም ኮቪድ-19  ብቐሊሉ ከምትጥቃዕ ይገብረካ

ነዚ ሕማም ዘምጽእ ቫይረስ ኣብ ላብራቶሪ እዩ ተሰሪሑ

  • ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ሓበሬታ ንሕማም ኮቪድ-19 ዘምጽእ ቫይረስ(SARS-COV-2) ኣብ ላባራቶሪ ከምዝተሰርሐ ዝሕብር መርተዖ የለን።
  • ክሳብ ሕጂ ብዝተገብረ መጽናዕቲ ሕማም ኮቪድ ልክዕ ከምቶም ካሎኦት ንሳንቡእ ብኸቢድ  ዘጥቁዑ ሕማማት ኮሮና ቫይረስ (ማለት SARS & MERS) ካብ እንስሳታት ናብ ሰብ ተማሓላሊፉ ዝብል እመነት ኣሎ።
  • ምንጪ ሕማም ኮቪድ-19  ካብ ምንታይ እዩ ንዝብል ሕቶ ንግዜን ንተማራመርትን ገዲፍና፣ እዚ ሕማም ብቑልጡፍ ኣብ ዝላባዓሉ ዘሎ ግዜ መድሃኒት ወይ ክታበት ስለዘይብሉ ኣብ ምክልኻሉ ከነቶኩር ኣለና ።

ሕማም ኮቪድ-19 ምስ 5G ምትእስሳር ኣለዎ

  • 5G is the fifth generation of wireless communications technologies supporting cellular data networks.

 

ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓቅነት ዘይብሉ ብዛዕባ 5Gን ሕማም ኮሮና ቫይረስን ይዝረብ እዩ። ካብቲ ዝዝረብ ንምጥቃስ:-

  • ኣብ 5G ዝርከብ ጨረርታ (radio wave)ንደቂ ሰባት ካብ ሕማማት  ናይ ምክልኻል ዓቅሞም ብምድኻም ንሕማም ኮቪድ-19 የቃልዕ 
  • 5G ኮሮና ቫይረስ ካብ ሰብ ናብ ሰብ የመሓላልፍ ዝብል ኾይኑ

 

እንተኾነ ግን:-

  • ኣብ 5G ዝርከብ ጨረርታ ኣዝዩ ቱሑት ኮይኑ ሕማም ኮቪድ ወይ ካልእ ሕማም ከስዕብ ኣይክእልን እዩ። 
  • ሕማም ኮቪድ-19 ካብ ዝሓመመ ሰብ ናብ ጡዑይ ሰብ ጥራይ እዩ RNሓላለፍ (ንዝያዳ ሓብሬታ ኣብ ገጽ 3 ፣ ቁጽሪ 2 ተወከስ)

እዚ ጽሑፍ እዚ ካብ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት (CDC) ዝተተርጎመ ጽሑፍ ኮይኑ ፣ መዓልታዊ ሓደስቲ ሓበሬታታት ስለዝወጽእ ንዝያዳ ሓብሬታ ኣብ መርበብ www.cdc.gov/COVID19 ተወከሱ።

 ኣዳለውቲ:

Bay Area Eritreans Taskforce-Covid-19

Eritrean Health Care Professionals Association in North America

  1. Eseyas S. Tsehaye (MD)
  2. Negga Wolderufael (PA)
  3. Berhane Zerray (RN)
  4. Zeray Teganets (RN)
  5.  Adiam T. Mengis, MPH,LLB